2 czerwca 2023 Międzynarodowe warsztaty planistyczne
W dniu 2 czerwca 2023 r. zorganizowane zostały międzynarodowe studenckie warsztaty planowania przestrzennego, których tematem było zagospodarowanie przestrzenne terenów przy wybranych ciekach wodnych w zachodniej części województwa śląskiego.
Aktywny udział w warsztatach wzięli przedstawiciele: Politechniki Śląskiej, Uniwersytetu Technicznego z Dortmundu, Związku Emschergenossenschaft z Niemiec, Uniwersytetu Śląskiego, Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropoliii.
Patronat honorowy nad wydarzeniem objęli:
Marszałek Województwa Śląskiego - Jakub Chełstowski,
Przewodniczący Zarządu Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii - Kazimierz Karolczak,
Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej
Emschergenossenschaft.
Część teoretyczna
Dr inż. arch. Agnieszka Szczepańska-Góra, z-ca Dyrektora Departamentu Strategii i Polityki Przestrzennej Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii przedstawiła charakterystykę GZM oraz jej zakres kompetencji związanych z szeroko rozumianą polityką przestrzenną, ze szczególnym uwzględnieniem zarządzania ciekami wodnymi i terenami nadrzecznymi. GZM jest jedynym w Polsce związkiem gmin, powołanym na mocy ustawy (Sejm.gov.pl, 2017). Zrzesza on 41 gmin, które zamieszkuje 2,2 mln mieszkańców, stanowiących aż 59% wszystkich mieszkańców województwa śląskiego. W obrębie GZM wyróżniono rdzeń, który tworzy 18 gmin miejskich oraz strefę zewnętrzną z 23 gminami miejskimi i wiejskimi. Zasięg terytorialny Związku obejmuje centralną, najbardziej zurbanizowaną część województwa śląskiego. Jest to obszar silnej presji urbanizacyjnej a jednocześnie miejsce występowania wielu konfliktów przestrzennych. Wiele z nich ma podłoże społeczne, inne gospodarcze. Jest też wiele konfliktów o podłożu środowiskowym. Pomimo dość słabo rozbudowanej sieci hydrologicznej cieki wodne stanowią one obszar, w których te konflikty w sposób szczególny dają o sobie znać.
Związek GZM stanowi szczególną formę samorządu regionalnego. Ustawa stworzyła ramy formalne, finansowe oraz kompetencyjne związku. W zapisach formujących zakres kompetencyjny Związku kwestie kształtowania ładu przestrzennego znalazły się w punkcie pierwszym, art.12 ustawy (Sejm.gov.pl, 2017). Z kolei ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Ustawa o zmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, 2022) wskazała, że „kształtowanie i prowadzenie polityki przestrzennej na obszarze związku metropolitalnego należy do zadań związku”. W tym zakresie więc, Związek jako szczególna struktura samorządowa posiada pewne istotne władztwo planistyczne. Instrumentem i wyrazem tego władztwa jest strategia rozwoju związku metropolitalnego (Sejm.gov.pl, 2017). Strategia taka została przyjęta przez Zgromadzenia GZM w dniu 16 grudnia 2022 r (Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia, 2022). Zawiera ona ustalenia strategiczne, na które składają się priorytety, cele oraz kierunki działań oraz ustalenia i rekomendacje planistyczne (w zakresie kształtowania i prowadzenia polityki przestrzennej), które przedstawiono w formie graficznej.
Pani Dyrektor przedstawiła także działania, jakie podjęte zostały przez GZM zbierania i udostępniania informacji dotyczących uwarunkowań przestrzennych Związku poprzez system Info GZM. Informacje te są udostępniane publicznie w formie statystyk, analiz, publikacji oraz map statycznych i interaktywnych. Intersujące dane w formie interaktywnych map dostępności miasta 15- minutowego, zbiorczej mapy kierunków zagospodarowania przestrzennego czy mapy Green GZM zostały udostępnione na stronach internetowych GZM. Powołany został specjalny Fundusz wspierający uczelnie z obszaru GZM w zakresie prowadzonych badań, nowatorskich metod kształcenia, organizacji konkursów i wydarzeń naukowych.
Niestety w zakresie zarządzania rzekami i terenami nadrzecznymi kompetencje Związku Metropolitalnego są bardzo ograniczone. Związek nie jest podmiotem żadnych polityk skierowanych na tego typu obszary. Może być i jest, jednak w tych obszarach istotnym partnerem Wód Polskich czy jednostek samorządu terytorialnego.
Dr hab. Damian Absalon, prof. UŚ z Wydziału Nauk Przyrodniczych, Instytutu nauk o Ziemi, przedstawił prezentację przygotowaną we współpracy z dr hab. Magdaleną Matysik (UŚ) i mgr Natalią Janczewską (UŚ, Wody Polskie) zatytułowaną „Rewitalizacja terenów nadrzecznych”. W prezentacji przedstawiony został autorski punt widzenia na kwestie renaturyzacji i rewitalizacji terenów nadrzecznych. W wykładzie przedstawiono liczne przykłady realizacji ambitnych projektów rewitalizacyjnych z Polski i ze świata. Intersującym przykładem działań, jakie zostały podjęte w ostatnim czasie w naszym regionie jest rzeka Szarlejka, płynąca przez północne miasta GZM, takie jak Bytom czy Piekary. W podsumowaniu p. Profesor wskazał pewne konieczne warunki powodzenia skutecznej rewitalizacji tego typu terenów w kontekście uwarunkowań polskich. Poważnym wyzwaniem dla projektantów oraz samorządu miasta jest zdaniem p. Profesora rewitalizacja centrum Katowic w obszarze rzeki Rawy.
Dr Stephan Treuke oraz Safiye Avci z Emschergenossenschaft wygłosili wykład na temat doświadczeń niemieckich w Zagłębiu Ruhry związanych z rewitalizacjami oraz renaturyzacją cieków wodnych. Zakres i czas przeprowadzanych transformacji rzeki Emschery i Lippe w Zagłębiu Ruhry wpłynął w znaczący sposób na warunki życia i funkcjonowania miast w tym regionie, a także zmienił ich wizerunek. Główne prace polegające na oczyszczeniu wody w ciekach zostały zakończone w grudniu 2021 r. W tej chwili jednak pojawiają się nowe potrzeby i wyzwania związane z potrzebą mitygacji i adaptacji do zmian klimatu, z poprawą środowiska przyrodniczego w miastach, tworzenia błękitno-zielonej infrastruktury. Problematyka ta dotyczy nie tylko terenów nadrzecznych, ale całych obszarów zurbanizowanych. Polityka w tym zakresie musi być koordynowana we wszystkich skalach: od architektonicznych przez miejskie po regionalne, synchronizowana na poziomie całego regionu oraz zlewni rzek. Realizowanie takiej polityki może być skuteczne przy dobrej koordynacji wszystkich podmiotów samorządowych i rządowych jak i współpracy mieszkańców poprzez wdrożenia praktyk partycypacyjnych. Zaprezentowane doświadczenia z Zagłębia Ruhry są szczególnie interesujące na Górnym Śląsku, ponieważ obydwa regiony mają bardzo podobną historię oraz zbliżoną strukturą przestrzenną i sieć osadniczą. Doświadczenia niemieckie, których efekty są już znane mogą być zarówno przedmiotem wspólnych polsko-niemieckich badań naukowych. Mogą także być adaptowane do warunków polskich i śląskich.
Prof. Christoph Zöpel zUniwersytetu Technicznego z Dortmundu na zakończenie części teoretycznejpodsumował najważniejsze punkty wcześniejszych wystąpień. Odniósł się przede wszystkim do wieloletniej współpracy między Wydziałem Architektury Politechniki Śląskiej i Wydziałem Planowania Przestrzennego Uniwersytetu Technicznego z Dortmundu. Wyraził swoje zadowolenie z jej dotychczasowego przebiegu oraz nadzieję na dalsze owocne wspólne działania, przedsięwzięcia zarówno na polu nauki jak i dydaktyki.
Część praktyczna warsztatów polegała na przygotowaniu:
- projektów miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego dla terenów nadrzecznych potoku Ostropka i Guido.
- koncepcji zagospodarowania urbanistycznego dla terenu położonego w rejonie ulicy Juliusza Słowackiego, Ostropki i ulicy Dolnej Wsi.
Na koniec odbyła się otwarta dyskusja nad przygotowanym projektami i koncepcjami.
Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia. (2022). Strategia Rozwoju Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii na lata 2022-2027 z perspektywą do 2035 r. Uchwała Zgromadzenia GZM z dnia 16 grudnia 2022 r. Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia. https://metropoliagzm.pl/stategia/
Projekt ustawy o zmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz niektórych ustaw, (2022). https://www.gov.pl/web/rozwoj-technologia/prekonsultacje-zmiany-ustawy-o-planowaniu-i-zagospodarowaniu-przestrzennym---reforma-systemu
Sejm.gov.pl. (2017). Ustawa z dnia 9 marca 2017 r. O związku metropolitalnym w województwie śląskim. 2017. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000730
(oprac. K.Kafka)
