Kwestia Pomnika Powstań

„Miasta mają zdolność, by zaspokoić potrzeby każdego, tylko dlatego i tylko wtedy, gdy są tworzone przez wszystkich”

Jane Jacobs Śmierć i życie wielkich miast Ameryki, 2014 
(oryg. The Death and Life of Great American Cities, 1961)

W południowej części placu dominantą stał się pomnik postawiony z inicjatywy gliwickiego oddziału Stowarzyszenia Pamięci Armii Krajowej. Decyzje o jego budowie zapadły, poparte uchwałami rady miasta (link), w latach 2017-2018. Obelisk upamiętnia powstania: listopadowe, krakowskie, styczniowe, wielkopolskie, śląskie, lwowskie, warszawskie, konfederację barską, insurekcję kościuszkowską, poznański czerwiec, gdański grudzień i powstanie Solidarności. 

Projekt architektoniczny przygotowała Pracownia Projektowa Inwestycji Budowlanych Studio Silesia Pyskowice. Obiekt powstał ze środków pochodzących z darowizn oraz zbiórki publicznej. 

W trakcie badań przeprowadziliśmy obszerny wywiad z reprezentantem Stowarzyszenia, a zarazem twórcą pomnika, aby zebrać opinie od różnych interesariuszy tego upamiętnienia. Przedstawiciel strony społecznej przekazał nam, że rekreacyjno – imprezowa  funkcja placu nie przeszkadza, ani twórcom pomnika, ani członkom stowarzyszeni, ani sponsorom.

Z drugiej strony, mieszkańcy, w trakcie badań, prowadzonych przez Urban Lab od marca do września br. albo nie wypowiadali się na temat obelisku, (zadawaliśmy pytanie: co jest dla Ciebie ważne na placu?), albo skłaniali się ku krytyce obiektu, przytaczając różne argumenty. Z badań nie udało się wyodrębnić opinii pośredniej, co wskazywałoby, że przyczyny różnicy zdań, wykraczają daleko poza samą kwestię pomnika na placu i są też zapewne schedą po kilkudziesięcioletnich zaniechaniach w zakresie edukacji regionalnej, która często, jeśli już występowała, nie była wolna od cenzury ideologicznej lub politycznej.

Te osoby, które w ogóle odnosiły się do pomnika, wskazywały, że lokalizacja obelisku jest dla nich kontrowersyjna i niezrozumiała. Krytykowano ulokowanie pomnika na placu Krakowskim, gdyż wg ankietowanych zaburzyło to znacząco charakter miejsca rozrywki, rekreacji, kultury. Uchwyciliśmy w rozmowach i ankietach zdumienie mieszkańców, którzy nie mogli zrozumieć, dlaczego twórcy pomnika nie zauważyli od razu tego niedopasowania. Dziś, zdaniem respondentów, wyraźnie  widać, że pomnik traci na tym sąsiedztwie, gdyż odbiera mu ono powagę i prestiż – oceniono. 

Pojawiły się w naszych badaniach głosy, że pomnik jest mało nowoczesny w formie i przeładowany informacjami oraz komentarze, że – wyjąwszy (w jakimś zakresie) powstania śląskie –  treści pomnika nie są bezpośrednio związane z historią miasta. Zgadzano się, że zapewne intencją twórców było upamiętnienie treści ważnych dla sporej części Gliwiczan, ale – przypominano – treści te nie wyczerpują tego, co jest historią i zbiorową pamięcią różnych grup mieszkańców miasta, nie zgadzano się na ignorowanie faktów historycznych. Sugerowano, że skoro taki pomnik powstał na Placu Krakowskim, to dobrze by było go zrównoważyć innymi upamiętnieniami, które nie omijałyby innych perspektyw widzenia historii miasta i skomplikowanych losów jego mieszkańców.  

Budowa pomnika zapoczątkowała proces zmiany placu. Obelisk zajął miejsce, które w obecnej kompozycji przestrzeni jest ważne. Kontynuacja zmiany w kierunku uczynienia z pomnika dominanty – elementu decydującego o charakterze całego placu, wobec wielu kontrowersji, które pomnik wzbudza, nie wydaje się jednak pożądana.

Jakiś czas temu ze strony obecnych władz miasta pojawiły się propozycje umieszczenia pomnika w bardziej adekwatnej, prestiżowej lokalizacji. Gdyby do tego doszło, pozwoliłoby to na powiększenie na Placu Krakowskim obszaru tej strefy, o którą najczęściej upominali się ankietowani – strefy odpoczynku – zielonego, ocienionego miejsca relaksu w centrum miasta. Jednak, naszym zadaniem jest równe traktowanie różnych opinii. Stąd widzimy możliwość wytworzenia w otoczeniu pomnika – gliwickiej strefy upamiętnień (nazwa robocza) – której bardzo w mieście brakuje, a która pozostając integralną częścią placu, zachowywałaby autonomię wynikającą z treści, które byłyby tam prezentowane. 

Mamy też inne propozycje, na przykład, aby istniejące założenie pomnikowe rozszerzyć. Da się to zrobić poprzez ukształtowanie miejsca, które będzie bardzo nowoczesną (np. zieloną) przestrzenią poświęconą historii i pamięci. Wypracowaliśmy różne pomysły na wzbogacanie tej przestrzeni: nietypowe upamiętnienia konkretnych postaci, lapidarium miejskie (zbiór kamiennych fragmentów pochodzących z rzeźb, budowli, np. kamienie z fundamentów gliwickiej synagogi, po której puste miejsce znika  na naszych oczach, itp.), czy zielone upamiętnienia ważnych wydarzeń z historii miasta. 

Wówczas pomnik ze swą opowieścią nie byłby jedyną „placową lekcją historii”, skądinąd, jakby gwałtownie wyrwaną z bardziej obszernego zbioru pamięci przeszłych i obecnych mieszkanek i mieszkańców Gliwic. Takie dopełnienie treści pomnika o inne historie miasta mogłoby się sprawdzić jako gotowy plener do pogłębionych lekcji historii, lub stać się zewnętrzną galerią ważnych dla różnych mieszkańców miasta treści, odwiedzaną w czasie oczekiwania na autobus lub spacerów z psem. Wydaje się, że ta niczym nieskrępowana dostępność przy zachowaniu równowagi komunikowanych treści historycznych pomogłaby w od-tworzeniu i rozwijaniu gliwickiej tożsamości miejskiej. 

Propozycje:

1. Aleja Pamięci – stworzenie zieleńca, który otaczałby pomnik, tak, aby uzyskać zieloną aleję (w której każde drzewo może być upamiętnieniem ważnych wydarzeń, istotna jest kwestia grafiki i treści dodatkowych napisów), równoległą do budynku Politechniki, która z dwu stron (od ul. Łużyckiej i od ul. Akademickiej) naprowadzałaby na obelisk, a ponadto ta sama zieleń, pełniąca rolę wehikułu pamięci, oddzielałaby wizualnie strefę pomnika od placu, co odpowiada na odczucia wielu osób, że funkcja placu nie licuje z powagą pomnika.

2. Strefa Pamięci i Wyciszenia – ukształtowanie otaczającego pomnik, neutralnego zieleńca tak, aby wytworzyć odrębną od Placu zieloną strefę wyciszenia wokół pomnika, dostępną z placu.

3. Droga (Spacer) przez Historię i Pamięć oraz Święto Placu – ukształtowanie, wzdłuż południowej krawędzi placu drogi przejścia przez historię i pamięć poprzez dodanie elementów rzeźbiarskich – np. mogłyby to być postaci z historii Gliwic w skali naturalnej obok których na kamiennych „kartach historii” znajdowałyby się ich biogramy. Przez „karty historii” można byłoby przechodzić, niczym przez kolejne bramy wtajemniczenia, dla łatwiejszego zrozumienia lokalnej historii. Dla tej propozycji można rozważyć coroczne wydarzenie, podczas którego dodawane byłoby  kolejne upamiętnienie, przy czym miasto dążyłoby do włączenia w to działanie mieszkańców, uczelni, szkół, organizacji społecznych, wojska, itd. Jednodniowe wydarzenie, osadzone np. w Dniach Gliwic, byłoby jednocześnie świętem placu oraz świętowaniem na placu. Już w czasie badań przetestowaliśmy spacery wokół i po placu, gdyż nagromadzenie znaczeń i symboli jest tu już spore, a po dodaniu postaci i artefaktów miejsce nabrałoby jeszcze więcej treści.

4. Gliwickie Lapidarium Miejskie – ukształtowanie w bezpośrednim sąsiedztwie pomnika miejsca, gdzie zgromadzone byłyby kamienne artefakty, elementy rzeźbiarskie i architektoniczne, które dobrze zakomponowane, świadczyłyby sobą o ciekawej  przeszłości miasta – od średniowiecza (lub wcześniej) po dzień dzisiejszy – oddając pole wyobraźni spacerowiczów. Lapidarium uzupełniałby pawilon (punkt) informacyjny z kawiarnią o nazwie upamiętniającej historyczny staw Kłopot (Cafe Kloppot). 

5. W razie przeniesienia pomnika, proponujemy uzupełnienie wytchnieniowych i rekracyjno-kulturalnych funkcji placu przez wkomponowanie niewielkich, dwukondygnacyjnych pawilonów z tarasami. W pawilonach mogłyby się mieścić użyteczne społecznie przestrzenie – np. lokale gastronomiczne, świetlica Rady Dzielnicy, społeczna kawiarnia, oddolna komitywa, klub studencki, klub gier planszowych, lub przestrzeń co-workingowa.   

Mamy nadzieję, że nasze dążenia do pogodzenia różnych stanowisk w sprawie pomnika zostaną potraktowane jako propozycja rozmowy. Wiele głosów - i tych wypowiadanych głośno i dobitne jak i tych mniej śmiałych, które usłyszeliśmy w rozmowach z mieszkańcami reprezentującymi różne mniejszościowe lokalne tożsamości – może złożyć się na jedno wspólne rozwiązanie. 

Aby przekazać nam swoje uwagi, przemyślenia i odczucia - zapraszamy na stronę https://plackrakowski.pl/ - można tam zostawić komentarze dla wszystkich stref w każdej konfiguracji. Można też wysłać maila na adres urbanlabgliwice@gmail.com lub przyjść na spotkanie lub dyżur (tu grafik dyżurów https://slaskiurbanlab.pl/kalendarz) i porozmawiać z nami osobiście.

NAWIGACJA
część wstępna:

Wprowadzenie   
Wyniki badan i wytyczne projektowe  
Założenia projektu
Konfiguracje placu (strona, na której jesteś)

tematy szczegółowe:

Zieleń na placu
Wydarzenia, imprezy, targ, gastronomia
Relacja miasto-politechnika
Rekreacja
Skatepark
Kwestia pomnika